Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Püriten Kadızadeli Hareketi’ne Karşı Muhtelit Sufi Cephesi - Yolcu, Bahadır (Zemin, 2023)
On yedinci yüzyıl Osmanlı toplumu reformist ve gelenek-karşıtı Kadızadeli hareketi nedeniyle büyük bir bölünme yaşamıştır. Onların İslam’a ilişkin püriten vizyonu tarikatların dini daha kapsayıcı ve esnek biçimde alımlamasıyla dolaysızca çelişiyordu. Kadızadeli taraftarların köktenciliği Osmanlı sarayında yankı uyandırmayı başarmış ve Mevlevîlere özgü semâ âyininin yasaklanması gibi tasavvuf-karşıtı pek çok tedbirin uygulanmasına sebep olmuştur. Bu geniş erimli hareketin hususiyetleri, tarihsel olarak özgül sosyo-ekonomik ilişkilerin süzgecinden geçirilerek titizlikle incelenmiş ancak Kadızadeli akınlarına tepki olarak mutasavvıfların sergilediği faillik ve yaratıcılık çok az ilgiye mazhar olmuştur. Elinizdeki makale, literatürdeki bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Her şeyden önce, iki karşıt cenahı birbirinden ayıran sınırlar açık seçik çizilmiş olmaktan ziyade belirsizdi. Dahası, mutasavvıflar iyi örgütlenmiş, tutarlı ve yeknesak bir zümrenin dolayımıyla birbirlerine sıkı sıkıya bağlı değillerdi. Bilakis, mutasavvıf kitle tasavvuf-içi ihtilaflar nedeniyle oldukça parçalı bir yapı hüviyetindeydi. Birbirlerini tekfir ederken bir Kadızadeli muhibbi gibi müfrit refleksler geliştirecek kadar ileri gidebiliyorlardı. Mamafih, müesseseleşmiş tasavvufî pratikleri müdafaa etmek için ellerindeki yegâne araç kalemleriydi.